โฉมหน้าศักดินาใหม่

คอลัมน์ : ชั้น 5 ประชาชาติ 
ผู้เขียน : ฐิตินันท์ ใกล้ชิด

ระเบียบใหม่ของโลก เริ่มด้วยคำถามง่าย ๆ ว่า สิ้นเดือนแล้ว คุณจ่ายส่วย เอ้ย ค่าบริการเทคโนโลยีกันเท่าไหร่ และที่สำคัญ คือคุณยกเลิกมันได้ไหม

ผมลองคิดว่า “พอสมควร” แต่ครั้นจะ “ยกเลิก” บริการหลายอย่าง กลับทำเอาต้อง “ปาดเหงื่อ” และจบลงด้วยการจ่ายต่อทั้งที่บริการนั้นมัน “ขึ้นราคา” ไปแล้ว

ด้วย “ข้อมูล” ที่จำเป็นของผม ของที่ทำงาน และของสิ่งจิปาถะภาพเสียงวิดีโอ ฯลฯ ถูกล่ามไว้บน “คลาวด์” ในดาต้าเซ็นเตอร์สักแห่งในโลกที่เคลื่อนย้ายแสนลำบาก

ด้วยความเป็นนักข่าวเทคโนโลยีพลันตระหนักได้ว่า ไม่ใช่แค่เราที่โดนล่ามไว้เช่นนี้ ยังมีปัจเจกชนนับล้านข้ามโลกข้ามวัฒนธรรม ทั้งพ่อค้าแม่ขาย SMEs ที่ต้อง “จ่าย” อย่างสม่ำเสมอให้กับบริการเทคฯค่าเช่าแผงอีคอมเมิร์ซ ที่แม้จะขึ้นค่าต๋งอย่างต่อเนื่องก็ถอนตัวไม่ได้ องค์กรใหญ่อย่างธนาคารเอง ต้องจ่ายค่าคลาวด์และเทคนิคอีกนับร้อยล้านบาทต่อปีหยุดไม่ได้เช่นกัน

กระทั่งรัฐบาลยังต้องหมอบราบด้วยเกรงว่าหากควบคุมบิ๊กเทคเจ้าของคลาวด์-แพลตฟอร์มหนักข้อไป จะกลับมากระทบความเป็นอยู่ของประชาชนเสียเอง

เรียกได้ว่าทุกวันนี้ ตั้งแต่ตื่นยันหลับ ผมกำลังจ่ายเงินให้บริการเหล่านี้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ไม่ว่าจะเก็บข้อมูลไว้โดยตรง หรือ แค่คลิกใช้งานโซเชียลมีเดีย หรือสั่งซื้ออาหารเที่ยงของวัน ทุกคลิก ทุกจังหวะบนหน้าจอกำลัง “ผลิต” ข้อมูลใหม่ ๆ ไม่สิ้นสุด กลับไปหล่อเลี้ยงบริการเหล่านี้เช่นกัน

โฉมหน้าศักดินาใหม่” Techno-Feudalism ค่อย ๆ แจ่มชัดขึ้นกว่าหลายปีก่อนนัก

Techno – Feudalism

“ยานิส วารูฟากีส” นักเศรษฐศาสตร์ อดีตรัฐมนตรีคลังของกรีซ ได้เสนอคำนี้ โดยตั้งข้อสังเกตว่า ระบอบวิถีของสังคม-การเมือง ภายใต้เศรษฐกิจใหม่โดยมี “บิ๊กเทค” ที่ทรงอำนาจเป็นผู้นำนี้ กำลังเปลี่ยนโฉมหน้าระบบทุนนิยม แต่มันกลับไม่ได้ก้าวหน้า หากหวนให้นึกถึงระบอบศักดินายุคกลางที่โครงสร้างการผลิตที่มีศูนย์กลางคือ ประชาชนไพร่ฟ้าผลิตบนที่ดินขนาดใหญ่ของเจ้าศักดินา โดยจ่ายส่วยแลกกับสิทธิ์และการคุ้มครองจากระบบ 

“วารูฟากีส” รวบรวมเอาแนวคิดเรื่อง “ที่ดินอินเทอร์เน็ต” ที่มีมาก่อนหน้า และประวัติศาสตร์การเงินตั้งแต่ปี 1960 เป็นต้นมา โดยเฉพาะหลังวิกฤตซับไพรม์ 2008 ที่บริษัทเทคโนโลยีโหมลงทุนในแพลตฟอร์มดิจิทัล และเริ่มขยายอาณาเขตใหม่ของโลก คือ “คลาวด์” 

วิธีคิดอย่างง่าย คือ ในยุคศักดินา ไพร่ผลิตบนที่ดินเจ้า จ่ายส่วยอากรเป็นผลผลิตหรือเงินตรา เจ้าศักดินาตอบแทนด้วยการให้สิทธิ์ในที่ดิน ค่าผ่านทาง และคุ้มครองความสงบเรียบร้อย 

ศักดินาเทคโนโลยีขับเคลื่อนด้วย “ค่าเช่าคลาวด์” บริษัทบิ๊กเทคไม่ได้เน้นกำไรจากการสร้างของชิ้นใหม่ แต่เน้นสร้าง “พื้นที่” แล้วเก็บค่าต๋ง ค่าธรรมเนียม ค่า GP, ค่าคอมฯ ใครอยากทำมาหากินในโลกยุคนี้ ต้องจ่ายอย่างใดอย่างหนึ่ง

ขณะเดียวกันทุกคลิก ทุกโพสต์ การเดินทางที่เปิด GPS คือ “การผลิต” ที่มนุษย์ตื่นมาก็ก้มหน้าก้มตาทำงานมาผลิตข้อมูลป้อนให้เจ้าของคลาวด์-แพลตฟอร์มฟรี ๆ อย่างเต็มใจ  ที่ล้วนสะสมเป็นข้อมูล

ข้อมูล- ดาต้าเซ็นเตอร์ ขยายไม่ยั้ง

“ข้อมูล” ไม่ใช่แค่สินค้าหรือทรัพย์สินธรรมดา แต่มันคือ “แรงงานฟรีที่เปลี่ยนเป็น Cloud Capital เพื่อมาควบคุมมนุษย์อีกทอดหนึ่ง

ด้วยข้อมูลกลายเป็นทุน แตกต่างผลผลิตและงานฝีมือในอดีต เจ้าศักดินาใหม่ไม่ต้องใช้กำลังและอำนาจขยายเขตปกครอง แต่เปลี่ยนสู่การขยาย “ดาต้าเซ็นเตอร์” อย่างไม่หยุดยั้ง

ในช่วง 10 ปีมานี้ มนุษย์สร้างข้อมูลดิจิทัลมากกว่า 40 ปีแรกที่เรารู้จักคอมพิวเตอร์ ซึ่ง Seagate ผู้ผลิคฮาร์ดดิสก์ รายใหญ่ของโลกระบุว่า ความต้องการพื้นที่จัดเก็บข้อมูล เพิ่มขึ้น จาก 1 Zettabyte ในปี 2005 สู่ 70 Zettabyte ในปี 2020

และในยุคเอไอ ความต้องการการจัดเก็บข้อมูลระดับ Exabyte เติบโตขึ้นมหาศาล และคาดว่าจะเพิ่มขึ้นอีกหลายร้อย Zettabyte ภายใน 2030

ดาต้าเซ็นเตอร์ระดับสูง ไม่ได้เก็บข้อมูลอย่างเดียว แต่ต้องการกำลังการประมวลผลระดับสูงที่สูบไฟฟ้าและน้ำอีกเหลือคณา จนรัฐบาลทั่วโลกผวาหาทางกำกับดูแล

เมื่อมองที่รายได้ที่เป็นเม็ดเงินของบิ๊กเทค ที่ทำอีคอมเมิร์ซอย่าง Amazon รายได้จากบริการคลาวด์โตระเบิดหบ่อเลี้ยงทั้งบริษัท หรือผู้ขายบริการซอฟต์แวร์ อย่างไมโครซอฟต์ อัตราการเติบโตรายได้จากคลาวด์ก็สูงกว่าบริการเดิมอย่างไม่เห็นฝุ่น 

ทุกการคลิก การโพสต์ การเดินทาง การเปิด GPS คือ “การผลิต” ที่มนุษย์ตื่นมาก็ก้มหน้าก้มตาทำงานผลิตข้อมูลป้อนให้เจ้าของคลาวด์-แพลตฟอร์มฟรี ๆ อย่างเต็มใจทำ เพื่อแลกกับความบันเทิงและความสะดวกสบาย ทั้งหมดนี้ล้วนสะสมเป็นข้อมูล และกำลังช่วงใช้เพื่อพัฒนาเอไอที่จะกลายเป็น “อัศวินใหม่” ในระบอบนี้

ท้งหมดนี้เป็นโฉมหน้าของศักดินาใหม่ในเบื้องต้น ที่ค่อย ๆ คลี่คลายให้เห็น และยังต้องโต้แย้งอีกหลายประเด็น ทั้งมิติของแรงงาน การผลิต ความเป็นธรรม และอื่น ๆ อีกมาก รวมถึงโอกาสของเทคโนโลยีที่จะพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุยชาติด้วย

ในมุมของผมแล้ว การหยิบยกคำ “ศักดินาเทคโนโลยี” เป็นเพียงโวหารอุปลักษณ์บนข้อเขียนโต้ตอบจาก หนังสือ Techno Feudalism: What Killed Capitalism (2023) ของ “วารูฟากีส” เพื่ออภิปรายความสัมพันธ์อย่างง่ายกับระบบศักดินายุคกลางที่มีล้นเฝือในหนังสือประวัติศาสตร์ ระหว่างบรรทัดคือการพยายามขยับมุมมองเศรษฐสังคมในยุคดิจิทัล การเกิดขึ้นของเอไอที่กำลังท้าทายระเบียบทุนนิยมที่คุ้นเคย เพื่อเปิดพื้นที่ สรรพสิ่ง ผู้คน องค์กร ที่กำลังฝันฝ่า หาจุดยืนบนวิถีทางใหม่นี้ ที่เป็นจุดตัด สำคัญของกลไกประวัติศาสตร์ ซึ่งระบอบอำนาจใหม่อุบัติ และวิวัฒน์เร็วยิ่ง